zamkowe kameralia
AktualnePlanowane
Archiwum
Tapiserie w Zimowym Refektarzu
A A A

Tapiseria to monumentalna wielobarwna tkanina dekoracyjna z przedstawieniami figuralnymi, krajobrazowo-roślinnymi bądź heraldycznymi. W polskiej terminologii tapiserie powstałe między XIV a XVI stuleciem przyjęło się nazywać arrasami, zaś te późniejsze, z XVII-XVIII w. – gobelinami. Pierwszy termin wywodzi się od francuskiego miasta Arras słynącego z produkcji tapiserii; drugi – od nazwiska farbiarzy Gobelins, których część posiadłości przyłączono do założonej w Paryżu w 1662 r. Manufacture Royale des Gobelins. Uniwersalny termin „tapiseria” (fr. tapisserie) odnosi się do obu tych rodzajów tkanin. W dawnej Polsce używano także określeń takich jak: kobierce, szpalery, opony.
Tapiserie wykształciły się w chłodnym, wilgotnym klimacie północy, gdzie zastępowały freski ścienne, tak popularne na południu Europy. Służyły do dekoracji i ocieplenia wnętrz zamkowych, pałacowych bądź kościelnych.
Tkane na krosnach, jednostronne, zazwyczaj wełniano-jedwabne, czasem z dodatkiem srebrnych lub złotych nici, podejmowały tematykę historyczną, biblijną, mitologiczną, hagiograficzną. Powstawały całymi tematycznymi seriami na kanwie kartonów autorstwa najlepszych malarzy. Pierwsza realizacja serii – editio princeps gwarantowała najwyższą jakość. Kolejne repliki, wykorzystujące te same kartony, często odbiegały od oryginału zarówno poziomem wykonania jak i okrojoną formą.
W polskich zbiorach doliczono się ponad 400 tego typu tkanin; większość z nich proweniencji flamandzkiej, co jest odbiciem 300-letniej dominacji Południowych Niderlandów w sferze produkcji i handlu tapiseriami.
W kolekcji tkanin Muzeum Zamkowego w Malborku figuruje pięć tapiserii. Wszystkie zostały wykonane na terenie Flandrii (Bruksela, Oudenaarde, Antwerpia) w okresie od końca XVI do początków XVIII wieku. Trzy z nich prezentujemy w Zimowym Refektarzu Pałacu Wielkich Mistrzów, nawiązując zarówno do udokumentowanej tradycji i praktyki wyposażania tego typu reprezentacyjnych wnętrz w drogocenne tkaniny, jak i do 300 lat polskiego władania malborskim zamkiem.
 

 Trzej antyczni mężowie, Bruksela, k. XVI w., wełna, jedwab


Trzej antyczni mężowie, Bruksela, k. XVI w., wełna, jedwab, sygn. BB, nr inw. MZM/TK/67


Tapiseria prezentuje trzech nie rozpoznanych antycznych wojowników. W centrum główny bohater w bogatej zbroi rzymskiej typu lorica squamata. W dłoni trzyma regiment, oznakę władzy; złocisty hełm zdobi laurowy wieniec. W tle sceneria militarna: piesi i konni żołnierze w zbrojach, z mieczami i włóczniami, liczne namioty wojskowe. Bordiura szeroka, typowa dla tkanin brukselskich. Wpisuje się w nią osiem bukolicznych (alegorycznych?) scenek ujętych w arkady, wzbogaconych groteską, alternujących z bukietami kwiatów i owoców w wazonach.

 

Jakub w drodze do Kanaan, Oudenaarde, ok. 1560-1590, wełna owcza, jedwab


Jakub w drodze do Kanaan, Oudenaarde, ok. 1560-1590, wełna owcza, jedwab, nr inw. MZM/TK/66


Scena z serii przedstawień opowiadających historię biblijnego Jakuba. Patriarcha opuszcza swego wuja i zarazem teścia – Labana. W drodze do ziemi Kanaan towarzyszą mu obie żony: Lea i Rachela, małoletni syn Józef oraz liczna służba i pasterze prowadzący stada wielbłądów, baranów i owiec. Kompozycja o charakterze symultanicznym: Rachela ukazana w trakcie energicznego marszu u boku męża, równocześnie pojawia się jako niewiasta siedząca na koniu i ukrywająca pod płaszczem skradzione ojcu bożki domowe – „bałwany”. Szeroką bordiurę wypełniają postaci alegoryczne, pęki kwiatów i owoców. W zbiorach Bowes Museum w Wielkiej Brytanii znajduje się analogiczna tapiseria, utkana według tego samego kartonu, będąca elementem innej edycji tej samej tematycznie serii.

 

Trzej antyczni mężowie, Bruksela, k. XVI w., wełna, jedwab,

 

Werdiura krajobrazowa, Oudenaarde (?), XVII/XVIII w., wełna, bawełna, nr inw. MZM/TK/6


Werdiura (fr. verdure – zieleń) jest typem gobelinowej kompozycji roślinno-krajobrazowej, często leśnej, kwiatowej lub liściastej, z motywami sztafażu zwierzęcego, ludzkiego bądź architektonicznego. Tkanina malborska przedstawia dębowy las z widocznym w prześwicie rozległym, pierwotnym krajobrazem z fantazyjnie powykręcanymi pniami i nagimi korzeniami drzew. W oddali, pośród roślinności, niewielki architektoniczny sztafaż: parterowy pawilon flankowany parą wieżyczek. Bordiura szeroka z kwietną girlandą i wazonami.


Opr. Ewa Witkowicz-Pałka